Eddy en Patsy versus het concept rolmodel

Ik heb wel eens gekeken naar Absolutely Fabulous en ik heb er wel eens mee gelachen ook, maar echt mijn ding is het nooit geweest. Die Eddy is gewoon te griezelig. Maar als M/V/X-studiemateriaal is Ab Fab een feestje (pun een klein beetje intended), kijk maar in dit stuk in de Groene Amsterdammer. Zo zit er heerlijke muziek in Eddy-Patsy versus het concept gedragsregels-rolmodellen-sociale-verwachtingen:

'Eddy en Patsy negeren de regels niet alleen; ze hebben er amper benul van dat er überhaupt regels zijn. Ze kukelen dronken door de kaders en verbaasd kloppen ze het puin van hun couture.'

Mary Bennet

Omdat ik alleen nog maar de films van Sense & Sensibility en Pride & Prejudice gezien had en nog nooit iets van Austen gelezen had, besloot ik deze zomer Pride & Prejudice te lezen. Geen dag te vroeg, zo vijftien jaar nadat ik afstudeerde in Engelse literatuur. ('Dat zegt meer over de opleiding dan over jou,' zei iemand, waarvoor dank.) Maar dat terzijde.

Ik las Pride & Prejudice, ik bleef gefocust en genoot ervan. En natuurlijk had het alles te maken met M/V/X, met al die meisjes die een man moeten vinden en wat daarbij proper is en wat niet zo.

Nu ik op Book Riot dit interessante stuk lees over Quiet and underestimated characters (veelal meisjes), moet ik weer Mary Bennet denken aan hoe cool ik Mary vond. Ze heeft een rol van niks, eigenlijk wordt ze effenaf genegeerd. Maar ik herinner me dat ze ergens zegt alles prima te vinden, zolang ze haar ochtenden maar heeft om te lezen en studeren en muziek te maken. Hoe fantastisch is dat, dacht ik.

Op Book Riot opperen ze dat Mary geacht wordt de rol van spinster-van-de-familie op zich te nemen, dat ze verondersteld wordt straks voor haar ouders te zorgen. 'Accepteert Mary stilletjes die rol, door zichzelf te begraven in haar boeken en haar muziek, en laat ze de droom van het leven dat ze zou kunnen leiden los nog voor ze er te gehecht aan geraakt?' vragen ze zich af. Wie weet. Het allerinteressantste komt na die vraag:

'To modern sensibilities, accepting a role that is laid out before us without argument is simply not done. But to be able to choose one’s own path, for women OR men, is a pretty new thing, really.'

Hoe fijn en boeiend is het om de spotlight te zetten op de kleine personages in de kantlijn?

Een planeet in je hoofd

The Guardian vroeg haar lezers ooit naar de beste LGBT-boeken en daar dook Een planeet in je hoofd van Sally Gardner op. Ik dacht: huh? Heb ik iets gemist? Misschien had ik het inderdaad gemist, of misschien was ik het vergeten, maar het gebeurt op het eind van het verhaal en het is zo weer voorbij (spoiler alert):

'Het enige wat nog telt is Hector. Hij is het moment, dit moment. Hij is het enige moment. "Kus me," zegt hij zacht. Ik had me altijd voorgesteld dat de eerste persoon die ik zou kussen een meisje zou zijn. Nu maakt het niet uit. Ik kus hem. De kus wordt met verlangen beantwoord. Een verlangen naar een leven dat we nooit zullen hebben. "Ik hou van je," fluistert hij. "Van de gekke, dappere warboel die jou jou maakt."'

En dat is dat.

Het is veelzeggend, denk ik, dat iemand dit boek noemt. Ik heb er indertijd over gelezen, wellicht opgeslorpt door het verhaal dat steeds vreselijker wordt, maar op iemand heeft dit een onvergetelijke indruk gemaakt.

Alle impliciete en expliciete woorden doen ertoe.

Een planeet in je hoofd / Sally Gardner (Moon, p. 220)

Emma Watson, feministe

Het is een kleine stap van Harry Potter naar Emma Watson - aka Hermelien Griffel, aka VN-ambassadrice voor vrouwenrechten en gendergelijkheid, aka feministe, aka feministische boekenclub-leidster. Ik heb haar VN-speech nu een paar keer gelezen en gehoord, en ik vind 'm steeds beter.

Ze zegt bijvoorbeeld dat 'feminisme' een vies woord geworden is, maar:

'Het gaat niet om het woord maar om het idee en de ambitie. [...] Feminisme is de overtuiging dat mannen en vrouwen gelijke kansen en gelijke rechten moeten hebben. Het is de theorie van de politieke, economische en sociale gelijkheid tussen de geslachten.'

Ze spreekt mannen aan:

'Gendergelijkheid is ook een mannenzaak. [...] We praten zelden over de manier waarop mannen gevangenzitten in genderclichés, maar ik zie dat ze het zijn. Wanneer zij zich ervan bevrijden, zal dat automatisch ook gevolgen hebben voor de vrouwen.

Ze zegt dat het over allemaal vrijheid gaat, de vrijheid om te zijn wie je bent:

'Mannen en vrouwen moeten zich vrij voelen om gevoelig te zijn. Vrouwen en mannen moeten zich vrij voelen om sterk te zijn. Het is tijd om gender op een spectrum te zien, en niet als twee tegenovergestelde reeksen idealen.' 

En ze eindigt met een oproep tot feminisme en steun voor de HeForShe-campagne, natuurlijk doet ze dat, maar ze stelt er vooral twee rake vragen bij:

'Als ik het niet doe, wie dan wel? En als ik het nu niet doe, wanneer dan wel?'

(Op Goodreads leidt Emma Watson de feministische boekenclub Our Shared Shelf.)

Allemaal samen: je bent wie je bent!

In het midden-van-de-zomer-overleg hebben we het over M/V/X en hoe we het 'je bent wie je bent' als ondertitel willen geven. We vinden dat een goed plan. We gaan ervan zingen.

De dagen van de bluegrassliefde

'Het raasde in zijn hoofd. Vroegere gedachten, dromen, fantasieën, dingen die hij had gelezen, had gevoeld: er woei van alles door elkaar. Aan zijn vader dacht hij. Aan zijn moeder. Nog eens aan zijn vader. Aan zijn vrienden. Aan een brugklasvriendje. Aan een leraar. Aan twee of drie bekende mensen. Een presentator. Aan de zanger van een jongensgroep. Aan een oom. Aan Nina. Donna. Maar onder, tussen, over alles heen dacht hij aan Oliver. Aan hoe hij daar gestaan had, als een waterval, een rots. Hij zag weer voor zich hoe hij hem ontmoet had - achterwaarts, via een spiegel. Toen had hij het waarschijnlijk al gevoeld. En een brede glimlach schoof diep van binnenuit over Tycho's lippen.'

En:

'Er was al heel veel langer iets geweest wat hij maar niet had willen zien: zoals je op het strand kunt zitten en de mensen om je heen naar boven kunt zien wijzen - en je weet dat ze een vliegtuig zien, een vliegtuig met een sleep, een vliegtuig met een boodschap die voor iedereen te lezen is, maar nee, je kijkt niet, want je hebt geen zin.

Zo was er altijd iets geweest en hij had niet gekeken. Maar nu keek Tycho wel. Nu zag hij alles.

De hele brede hemel.'

De dagen van de bluegrassliefde / Edward van de Vendel (Querido) (p. 32-33)

Irrelevant of weggestopt?

Het mooist vind ik het als een LGBTQ-thema helemaal geen thema is. Tiny Cooper in Will Grayson, Will Grayson die zo gay is als, nouja, als wat, als ABBA? Bijvoorbeeld. Want dan wordt het hele ding vanzelfsprekend, dan is het geen probleem, dan wordt er zelfs flink mee gelachen. Niemand pleegt zelfmoord.

Rob Wijnberg zei ook zoiets:

'Willen we voorloper zijn in de strijd voor gelijke rechten, dan is misschien nu de tijd gekomen de volgende stap te zetten in onze bewoording van deze strijd: door homorechten uit de sfeer te halen van iets dat 'anders' en 'afwijkend' is dat 'geaccepteerd' moet worden, en in de sfeer te trekken van het volstrekt normale. Of misschien zelfs wel: het volstrekt irrelevante.'

Al moet ik er misschien toch niet zo licht over gaan. Bij Book Riot hebben ze het over gay, lesbian, bisexual, en queer mensen die verstopt zitten in verhalen, 'disguised by euphemism, buried in family stories, or simply waiting for someone to bother looking.'

Wat bijvoorbeeld met Dumbledore die blijkbaar homo is, maar wat geen mens in de gaten had tot J.K. Rowling hem uit de kast haalde? Maakt dit 'm levensecht, omdat er zoveel mensen zijn van wie je het niet kan raden en omdat het uiteindelijk maar over een deel van je persoonlijkheid gaat, zoals de voorzitter van de Harry Potter Alliance zei. Of is het, zoals een gay rights campaigner stelde, net jammer dat Rowling het niet wat explicieter stelde: 'Making it obvious would have sent a much more powerful message of understanding and acceptance.'

Misschien kunnen vanzelfsprekendheden ook een beetje gevaarlijk zijn. Als je er te licht over heen gaat. Veel meer mensen dan je denkt zitten te wachten om gezien te worden. Niet iedereen is zo'n glitterbal als Tiny Cooper.

Food for thought.

Het tolereren van homo's

Sterk stuk van Rob Wijnberg op De Correspondent tegengekomen: Waarom ik tegen het tolereren van homo's ben.

Het gaat over hoe misplaatst het is om de woorden 'tolerantie' en 'homoseksualiteit' in één adem te noemen.
Het gaat over taal en hoe die 'in een strijd voor de gelijkwaardigheid van een eeuwenlang en nog altijd hevig gediscrimineerde groep, er bovengemiddeld veel toe [doet].'
Het gaat over goede bedoelingen met averechts effect.
Het gaat over strijden voor de goede zaak door die zaak net irrelevant te maken.

Gunt een jongen zijn jongensboeken

Wat meer gemoedelijkheid, dames en heeren. Leven en laten leven. Gunt een jongen zijn echte jongensboeken, zijn bluf, zijn overmoed, zijn spanning, zijn lach.

Aldus Cornelis Veth in 1912, geciteerd in Een land van waan en wijs. Dat dikke geschiedenisboek van de Nederlandse jeugdliteratuur besluit het hoofdstuk over jongens- en meisjesboeken een paar pagina's later zo:

De aandacht voor de innerlijke wereld [verhoogt] het genderneutrale karakter [van jongensboeken] en [maakt] deze boeken meteen ook aantrekkelijk voor meisjes. [...] In de strijd om jongens (weer) aan het lezen te helpen wordt juist geroepen om boeken met typische jongenshelden. Want als een boek de jongen niet in zijn ziel raakt, haakt hij af.

Een land van waan en wijs: geschiedenis van de Nederlandse jeugdliteratuur / Rita Ghesquiere, Vanessa Joosen, Helma van Lierop-Debrauwer (red.) (Atlas Contact, 2014) (p. 275, p. 279)

Tussen de regels

Als we het over kinderboeken hebben, hebben we het over literatuur en leesplezier. We hebben het zelden nog over verderfelijke waarden en normen, over goede voorbeelden en lessen leren. Meisjes hoeven niet meer al lezende voorbereid te worden op een leven als trouwe echtgenote en lieve moeder.

We zijn bijna 2017.

Maar al die literaire boeken die prettig zijn om lezen, tonen een bepaalde wereld, een maatschappij met al haar normen en waarden en opvattingen... de hele santeboetiek.

Sinds ik nadenk over M/V/X, denk ik daar vaak aan. Aan wat kinderboeken niet altijd letterlijk zeggen, maar wat er toch staat. Aan de papa van Django die de afwas doet, terwijl mama thuiskomt van haar werk, bijvoorbeeld, in Django heet Django van Edward van de Vendel. Dat vind ik zo mooi gedaan. En als ik tijdens mijn vakantie wat Jommekes uit de kast trek, lach ik met de Miekes die niet mee op avontuur kunnen omdat ze net aan de grote kuis begonnen zijn; groen lachen is ook lachen. Django en Jommeke zeggen iets over de rol van papa's en mama's en meisjes en jongens in de maatschappij.

Het zou fijn zijn als de Jeugdboekenmaand straks meer mensen bewust kan maken van wat wij - goed bedoelende volwassenen - met onze kinderboeken meegeven aan onze kinderen. Zo tussen de regels, impliciet, fluisterend. Op mijn stoute momenten zeg ik dat kinderboeken niet zo onschuldig zijn als ze lijken. Ze zitten vol onuitgesproken opvattingen die sporen in rotsen slijten als je ze maar lang genoeg laat druppelen.

(Bij Een land van waan en wijs / Rita Ghesquiere, Vanessa Joossen, Helma van Lierop-Debrauwer (red.) (Altas Contact, 2014); 'Een geval apart: meisjes- en jongensboeken' (p. 248-279) en 'Van de kleine naar de grote wereld: gezinsboeken en schoolverhalen' (p. 311-343).)

1906

Amper terug uit vakantie of het is al glimlachen als ik in Een land van waan en wijs lees wat socialiste en feministe Mathilde Wibaut in 1906 schreef:

Alles wat ruw en woest is, [is] vooral geschikt voor jongens; wat flauw en kinderachtig is, passend voor meisjes. [...] Als een boek mooi is, dan is het goed voor onze jongens, zoowel als voor onze meisjes. Daarentegen zijn ruwe of flauwe boeken evenmin goed voor een jongen als voor een meisje.

En als ze het heeft over 'verderfelijke meisjeslectuur' (wat vandaag geloof ik chicklit heet):

O, dat oppervlakkige in die lectuur, wat een kwaad doet het aan de meisjes. Kracht en flinkheid om zich in het moeilijke leven staande te houden, dat hebben onze meisjes nu toch wel in de eerste plaats nodig.

Een land van waan en wijs: geschiedenis van de Nederlandse jeugdliteratuur / Rita Ghesquiere, Vanessa Joosen, Helma van Lierop-Debrauwer (red.) (Atlas Contact, 2014) (p. 250, p. 259)